Liber I Fabularum Phaedri

•   Prologus
•   1  Lupus et Agnus
•   2  Ranae Regem Petunt
•   3  Graculus Superbus et Pavo
•   4  Canis per Fluvium Carnem Ferens
•   5  Canis et Capella, Ovis et Leo
•   6  Ranae ad Solem
•   7  Vulpes ad Personam Tragicam
•   8  Lupus et Gruis
•   9  Passer ad Leporem Consiliator
• 10  Lupus et Vulpes Iudice Simio
• 11  Asinus et Leo Venantes
• 12  Cervus ad Fontem
• 13  Vulpes et Corvus
• 14  Ex Sutore Medicus
• 15  Asinus ad Senem Pastorem
• 16  Ovis Cervus et Lupus
• 17  Ovis Canis et Lupus
• 18  Mulier Parturiens
• 19  Canis Parturiens
• 20  Canes Famelici
• 21  Leo Senex, Aper, Taurus et Asinus
• 22  Mustela et Homo
• 23  Canis Fidelis
• 24  Rana Rupta et Bos
• 25  Canes et Corcodilli
• 26  Vulpes et Ciconia
• 27  Canis et Thesaurus et Vulturius
• 28  Vulpes et Aquila
• 29  Asinus Inridens Aprum
• 30  Ranae Metuentes Proelia Taurorum
• 31  Milvus et Columbae

  Prologus

  Aesopus auctor quam materiam repperit,
  hanc ego polivi versibus senariis.
  Duplex libelli dos est: quod risum movet,
  et quod prudenti vitam consilio monet.
  Calumniari si quis autem voluerit,
  quod arbores loquantur, non tantum ferae,
  fictis iocari nos meminerit fabulis.
  

  1   Lupus et Agnus

  Ad rivum eundem lupus et agnus venerant,
  siti compulsi. Superior stabat lupus,
  longeque inferior agnus. Tunc fauce improba
  latro incitatus iurgii causam intulit;
  'Cur' inquit 'turbulentam fecisti mihi
  aquam bibenti?' Laniger contra timens
  'Qui possum, quaeso, facere quod quereris, lupe?
  A te decurrit ad meos haustus liquor'.
  Repulsus ille veritatis viribus
  'Ante hos sex menses male' ait 'dixisti mihi'.
  Respondit agnus 'Equidem natus non eram'.
  'Pater hercle tuus' ille inquit 'male dixit mihi';
  atque ita correptum lacerat iniusta nece.
  

  Haec propter illos scripta est homines fabula
  qui fictis causis innocentes opprimunt.
  

  2   Ranae Regem Petunt

  Athenae cum florerent aequis legibus,
  procax libertas civitatem miscuit,
  frenumque solvit pristinum licentia.
  Hic conspiratis factionum partibus
  arcem tyrannus occupat Pisistratus.
  Cum tristem servitutem flerent Attici,
  non quia crudelis ille, sed quoniam grave
  omne insuetis onus, et coepissent queri,
  Aesopus talem tum fabellam rettulit.
  

  'Ranae, vagantes liberis paludibus,
  clamore magno regem petiere ab Iove,
  qui dissolutos mores vi compesceret.
  Pater deorum risit atque illis dedit
  parvum tigillum, missum quod subito vadi
  motu sonoque terruit pavidum genus.
  Hoc mersum limo cum iaceret diutius,
  forte una tacite profert e stagno caput,
  et explorato rege cunctas evocat.
  Illae timore posito certatim adnatant,
  lignumque supra turba petulans insilit.
  Quod cum inquinassent omni contumelia,
  alium rogantes regem misere ad Iovem,
  inutilis quoniam esset qui fuerat datus.
  Tum misit illis hydrum, qui dente aspero
  corripere coepit singulas. Frustra necem
  fugitant inertes; vocem praecludit metus.
  Furtim igitur dant Mercurio mandata ad Iovem,
  adflictis ut succurrat. Tunc contra Tonans
  "Quia noluistis vestrum ferre" inquit "bonum,
  malum perferte". Vos quoque, o cives,' ait
  'hoc sustinete, maius ne veniat, malum'.
  

  3   Graculus Superbus et Pavo

  Ne gloriari libeat alienis bonis,
  suoque potius habitu vitam degere,
  Aesopus nobis hoc exemplum prodidit.
  

  Tumens inani graculus superbia
  pinnas, pavoni quae deciderant, sustulit,
  seque exornavit. Deinde, contemnens suos
  immiscet se ut pavonum formoso gregi
  illi impudenti pinnas eripiunt avi,
  fugantque rostris. Male mulcatus graculus
  redire maerens coepit ad proprium genus,
  a quo repulsus tristem sustinuit notam.
  Tum quidam ex illis quos prius despexerat
  'Contentus nostris si fuisses sedibus
  et quod Natura dederat voluisses pati,
  nec illam expertus esses contumeliam
  nec hanc repulsam tua sentiret calamitas'.
  

  4   Canis per Fluvium Carnem Ferens

  Amittit merito proprium qui alienum adpetit.
  

  Canis, per fluvium carnem cum ferret, natans
  lympharum in speculo vidit simulacrum suum,
  aliamque praedam ab altero ferri putans
  eripere voluit; verum decepta aviditas
  et quem tenebat ore dimisit cibum,
  nec quem petebat adeo potuit tangere.
  

  5   Canis et Capella, Ovis et Leo

  Numquam est fidelis cum potente societas.
  Testatur haec fabella propositum meum.
  

  Vacca et capella et patiens ovis iniuriae
  socii fuere cum leone in saltibus.
  Hi cum cepissent cervum vasti corporis,
  sic est locutus partibus factis leo:
  'Ego primam tollo nomine hoc quia rex cluo;
  secundam, quia sum consors, tribuetis mihi;
  tum, quia plus valeo, me sequetur tertia;
  malo adficietur si quis quartam tetigerit'.
  Sic totam praedam sola improbitas abstulit.
  

  6   Ranae ad Solem

  Vicini furis celebres vidit nuptias
  Aesopus, et continuo narrare incipit -
  

  Uxorem quondam Sol cum vellet ducere,
  clamorem ranae sustulere ad sidera.
  Convicio permotus quaerit Iuppiter
  causam querellae. Quaedam tum stagni incola
  'Nunc' inquit 'omnes unus exurit lacus,
  cogitque miseras arida sede emori.
  Quidnam futurum est si crearit liberos?'
  

  7   Vulpes ad Personam Tragicam

  Personam tragicam forte vulpes viderat;
  quam postquam huc illuc semel atque iterum verterat,
  'O quanta species' inquit 'cerebrum non habet!'
  

  Hoc illis dictum est quibus honorem et gloriam
  Fortuna tribuit, sensum communem abstulit.
  

  8   Lupus et Gruis

  Qui pretium meriti ab improbis desiderat,
  bis peccat: primum quoniam indignos adiuvat,
  impune abire deinde quia iam non potest.
  

  Os devoratum fauce cum haereret lupi,
  magno dolore victus coepit singulos
  inlicere pretio ut illud extraherent malum.
  Tandem persuasa est iureiurando gruis,
  gulae quae credens colli longitudinem
  periculosam fecit medicinam lupo.
  Pro quo cum pactum flagitaret praemium,
  'Ingrata es' inquit 'ore quae nostro caput
  incolume abstuleris et mercedem postules'.
  

  9   Passer ad Leporem Consiliator

  Sibi non cavere et aliis consilium dare
  stultum esse paucis ostendamus versibus.
  

  Oppressum ab aquila, fletus edentem graves,
  leporem obiurgabat passer 'Ubi pernicitas
  nota' inquit 'illa est? Quid ita cessarunt pedes?'
  Dum loquitur, ipsum accipiter necopinum rapit
  questuque vano clamitantem interficit.
  Lepus semianimus 'Mortis en solacium:
  qui modo securus nostra inridebas mala,
  simili querella fata deploras tua'.
  

  10   Lupus et Vulpes Iudice Simio

  Quicumque turpi fraude semel innotuit,
  etiam si verum dicit, amittit fidem.
  Hoc adtestatur brevis Aesopi fabula.
  

  Lupus arguebat vulpem furti crimine;
  negabat illa se esse culpae proximam.
  Tunc iudex inter illos sedit simius.
  Uterque causam cum perorassent suam,
  dixisse fertur simius sententiam:
  'Tu non videris perdidisse quos petis;
  te credo subripuisse quod pulchre negas'.
  

  11   Asinus et Leo Venantes

  Virtutis expers, verbis iactans gloriam,
  ignotos fallit, notis est derisui.
  

  Venari asello comite cum vellet leo,
  contexit illum frutice et admonuit simul
  ut insueta voce terreret feras,
  fugientes ipse exciperet. Hic auritulus
  clamorem subito totis tollit viribus,
  novoque turbat bestias miraculo:
  quae, dum paventes exitus notos petunt,
  leonis adfliguntur horrendo impetu.
  Qui postquam caede fessus est, asinum evocat,
  iubetque vocem premere. Tunc ille insolens
  'Qualis videtur opera tibi vocis meae?'
  'Insignis' inquit 'sic ut, nisi nossem tuum
  animum genusque, simili fugissem metu'.
  

  12   Cervus ad Fontem

  Laudatis utiliora quae contempseris,
  saepe inveniri testis haec narratio est.
  

  Ad fontem cervus, cum bibisset, restitit,
  et in liquore vidit effigiem suam.
  Ibi dum ramosa mirans laudat cornua
  crurumque nimiam tenuitatem vituperat,
  venantum subito vocibus conterritus,
  per campum fugere coepit, et cursu levi
  canes elusit. Silva tum excepit ferum;
  in qua retentis impeditus cornibus
  lacerari coepit morsibus saevis canum.
  Tum moriens edidisse vocem hanc dicitur:
  'O me infelicem, qui nunc demum intellego,
  utilia mihi quam fuerint quae despexeram,
  et, quae laudaram, quantum luctus habuerint'.
  

  13   Vulpes et Corvus

  Quae se laudari gaudent verbis subdolis,
  serae dant poenas turpi paenitentia.
  

  Cum de fenestra corvus raptum caseum
  comesse vellet, celsa residens arbore,
  vulpes invidit, deinde sic coepit loqui:
  'O qui tuarum, corve, pinnarum est nitor!
  Quantum decoris corpore et vultu geris!
  Si vocem haberes, nulla prior ales foret'.
  At ille, dum etiam vocem vult ostendere,
  lato ore emisit caseum; quem celeriter
  dolosa vulpes avidis rapuit dentibus.
  Tum demum ingemuit corvi deceptus stupor.
  

  14   Ex Sutore Medicus

  Malus cum sutor inopia deperditus
  medicinam ignoto facere coepisset loco
  et venditaret falso antidotum nomine,
  verbosis adquisivit sibi famam strophis.
  Hic cum iaceret morbo confectus gravi
  rex urbis, eius experiendi gratia
  scyphum poposcit: fusa dein simulans aqua
  illius se miscere antidoto toxicum,
  combibere iussit ipsum, posito praemio.
  Timore mortis ille tum confessus est,
  non artis ulla medicum se prudentia,
  verum stupore vulgi, factum nobilem.
  Rex advocata contione haec edidit:
  'Quantae putatis esse vos dementiae,
  qui capita vestra non dubitatis credere,
  cui calceandos nemo commisit pedes?'
  

  Hoc pertinere vere ad illos dixerim,
  quorum stultitia quaestus impudentiae est.
  

  15   Asinus ad Senem Pastorem

  In principatu commutando civium
  nil praeter domini nomen mutant pauperes.
  Id esse verum, parva haec fabella indicat.
  

  Asellum in prato timidus pascebat senex.
  Is hostium clamore subito territus
  suadebat asino fugere, ne possent capi.
  At ille lentus 'Quaeso, num binas mihi
  clitellas impositurum victorem putas?'
  Senex negavit. 'Ergo, quid refert mea
  cui serviam, clitellas dum portem unicas?'
  

  16   Ovis Cervus et Lupus

  Fraudator homines cum advocat sponsum improbos,
  non rem expedire, sed malum ordiri expetit.
  

  Ovem rogabat cervus modium tritici,
  lupo sponsore. At illa, praemetuens dolum,
  'Rapere atque abire semper adsuevit lupus;
  tu de conspectu fugere veloci impetu.
  Ubi vos requiram, cum dies advenerit?'
  

  17   Ovis Canis et Lupus

  Solent mendaces luere poenas malefici.
  

  Calumniator ab ove cum peteret canis,
  quem commendasse panem se contenderet,
  lupus, citatus testis, non unum modo
  deberi dixit, verum adfirmavit decem.
  Ovis, damnata falso testimonio,
  quod non debebat, solvit. Post paucos dies
  bidens iacentem in fovea prospexit lupum.
  'Haec' inquit 'merces fraudis a superis datur'.
  

  18   Mulier Parturiens

  Nemo libenter recolit qui laesit locum.
  

  Instante partu mulier actis mensibus
  humi iacebat, flebilis gemitus ciens.
  Vir est hortatus, corpus lecto reciperet,
  onus naturae melius quo deponeret.
  'Minime' inquit 'illo posse confido loco
  malum finiri quo conceptum est initio'.
  

  19   Canis Parturiens

  Habent insidias hominis blanditiae mali;
  quas ut vitemus, versus subiecti monent.
  

  Canis parturiens cum rogasset alteram,
  ut fetum in eius tugurio deponeret,
  facile impetravit. Dein reposcenti locum
  preces admovit, tempus exorans breve,
  dum firmiores catulos posset ducere.
  Hoc quoque consumpto flagitari validius
  cubile coepit. 'Si mihi et turbae meae
  par' inquit 'esse potueris, cedam loco'.
  

  20   Canes Famelici

  Stultum consilium non modo effectu caret,
  sed ad perniciem quoque mortalis devocat.
  

  Corium depressum in fluvio viderunt canes.
  Id ut comesse extractum possent facilius,
  aquam coepere ebibere: sed rupti prius
  periere quam quod petierant contingerent.
  

  21   Leo Senex, Aper, Taurus et Asinus

  Quicumque amisit dignitatem pristinam,
  ignavis etiam iocus est in casu gravi.
  

  Defectus annis et desertus viribus
  leo cum iaceret spiritum extremum trahens,
  aper fulmineis spumans venit dentibus,
  et vindicavit ictu veterem iniuriam.
  Infestis taurus mox confodit cornibus
  hostile corpus. Asinus, ut vidit ferum
  impune laedi, calcibus frontem extudit.
  At ille exspirans 'Fortis indigne tuli
  mihi insultare: Te, Naturae dedecus,
  quod ferre certe cogor bis videor mori'.
  

  22   Mustela et Homo

  Mustela ab homine prensa, cum instantem necem
  effugere vellet, 'Parce, quaeso', inquit 'mihi,
  quae tibi molestis muribus purgo domum'.
  Respondit ille 'Faceres si causa mea,
  gratum esset et dedissem veniam supplici.
  Nunc quia laboras ut fruaris reliquiis,
  quas sunt rosuri, simul et ipsos devores,
  noli imputare vanum beneficium mihi'.
  Atque ita locutus improbam leto dedit.
  

  Hoc in se dictum debent illi agnoscere,
  quorum privata servit utilitas sibi,
  et meritum inane iactant imprudentibus.
  

  23   Canis Fidelis

  Repente liberalis stultis gratus est,
  verum peritis inritos tendit dolos.
  

  Nocturnus cum fur panem misisset cani,
  obiecto temptans an cibo posset capi,
  'Heus', inquit 'linguam vis meam praecludere,
  ne latrem pro re domini? Multum falleris.
  Namque ista subita me iubet benignitas
  vigilare, facias ne mea culpa lucrum'.
  

  24   Rana Rupta et Bos

  Inops, potentem dum vult imitari, perit.
  

  In prato quondam rana conspexit bovem,
  et tacta invidia tantae magnitudinis
  rugosam inflavit pellem. Tum natos suos
  interrogavit an bove esset latior.
  Illi negarunt. Rursus intendit cutem
  maiore nisu, et simili quaesivit modo,
  quis maior esset. Illi dixerunt 'bovem'.
  Novissime indignata, dum vult validius
  inflare sese, rupto iacuit corpore.
  

  25   Canes et Corcodilli

  Consilia qui dant prava cautis hominibus
  et perdunt operam et deridentur turpiter.
  

  Canes currentes bibere in Nilo flumine,
  a corcodillis ne rapiantur, traditum est.
  Igitur cum currens bibere coepisset canis,
  sic corcodillus 'Quamlibet lambe otio,
  noli vereri'. At ille 'Facerem mehercules,
  nisi esse scirem carnis te cupidum meae'.
  

  26   Vulpes et Ciconia

  Nulli nocendum, si quis vero laeserit,
  multandum simili iure fabella admonet.
  

  Ad cenam vulpes dicitur ciconiam
  prior invitasse, et liquidam in patulo marmore
  posuisse sorbitionem, quam nullo modo
  gustare esuriens potuerit ciconia.
  Quae, vulpem cum revocasset, intrito cibo
  plenam lagonam posuit; huic rostrum inserens
  satiatur ipsa et torquet convivam fame.
  Quae cum lagonae collum frustra lamberet,
  peregrinam sic locutam volucrem accepimus:
  'Sua quisque exempla debet aequo animo pati'.
  

  27   Canis et Thesaurus et Vulturius

  Haec res avaris esse conveniens potest,
  et qui, humiles nati, dici locupletes student.
  

  Humana effodiens ossa thesaurum canis
  invenit, et, violarat quia Manes deos,
  iniecta est illi divitiarum cupiditas,
  poenas ut sanctae religioni penderet.
  Itaque, aurum dum custodit oblitus cibi,
  fame est consumptus. Quem stans vulturius super
  fertur locutus 'O canis, merito iaces,
  qui concupisti subito regales opes,
  trivio conceptus, educatus stercore'.
  

  28   Vulpes et Aquila

  Quamvis sublimes debent humiles metuere,
  vindicta docili quia patet sollertiae.
  

  Vulpinos catulos aquila quondam sustulit,
  nidoque posuit pullis escam ut carperent.
  Hanc persecuta mater orare incipit,
  ne tantum miserae luctum importaret sibi.
  Contempsit illa, tuta quippe ipso loco.
  Vulpes ab ara rapuit ardentem facem,
  totamque flammis arborem circumdedit,
  hosti dolorem damno miscens sanguinis.
  Aquila, ut periclo mortis eriperet suos,
  incolumes natos supplex vulpi reddidit.
  

  29   Asinus Inridens Aprum

  Plerumque stulti, risum dum captant levem,
  gravi destringunt alios contumelia,
  et sibi nocivum concitant periculum.
  

  Asellus apro cum fuisset obvius,
  'Salve' inquit 'frater'. Ille indignans repudiat
  officium, et quaerit cur sic mentiri velit?
  Asinus demisso pene 'Similem si negas
  tibi me esse, certe simile est hoc rostro tuo'.
  Aper, cum vellet facere generosum impetum,
  repressit iram et 'Facilis vindicta est mihi:
  sed inquinari nolo ignavo sanguine'.
  

  30   Ranae Metuentes Proelia Taurorum

  Humiles laborant ubi potentes dissident.
  

  Rana e palude pugnam taurorum intuens,
  'Heu, quanta nobis instat pernicies' ait.
  interrogata ab alia cur hoc diceret,
  de principatu cum illi certarent gregis
  longeque ab ipsis degerent vitam boves,
  'Sit statio separata ac diversum genus;
  expulsus regno nemoris qui profugerit,
  paludis in secreta veniet latibula,
  et proculcatas obteret duro pede.
  Ita caput ad nostrum furor illorum pertinet'.
  

  31   Milvus et Columbae

  Qui se committit homini tutandum improbo,
  auxilia dum requirit, exitium invenit.
  

  Columbae saepe cum fugissent milvum,
  et celeritate pinnae vitassent necem,
  consilium raptor vertit ad fallaciam,
  et genus inerme tali decepit dolo:
  'Quare sollicitum potius aevum ducitis
  quam regem me creatis icto foedere,
  qui vos ab omni tutas praestem iniuria?'
  Illae credentes tradunt sese milvo.
  Qui regnum adeptus coepit vesci singulas,
  et exercere imperium saevis unguibus.
  Tunc de reliquis una 'Merito plectimur,
  huic spiritum praedoni quae commisimus'.